ΜΕΣΣΗΝΙΑΚΟΙ ΧΟΡΟΙ 

 

1. ΚΑΛΑΜΑΤΙΑΝΟ (ή ΜΟΝΟ): τα σε ρυθμό 7/8 τραγούδια χορεύονταν συνήθως στο βηματισμό που έχει καθιερωθεί σήμερα να ονομάζεται Καλαματιανό, δηλαδή και με τα δύο τα σταυρώματα εμπρός στο τελείωμα της μουσικής φράσης. Παλαιότερα δεν γινόταν διαχωρισμός στα τραγούδια, απλά όλα ονομάζονταν συρτά. Σήμερα ονομάζεται κατεξοχήν «Καλαματιανό» το γνωστό γαμήλιο μανιάτικο τραγούδι: «Μαντήλι Καλαματιανό». Το τραγούδι αυτό χορευόταν παλαιότερα στο τέλος του γαμήλιου γλεντιού όταν η νύφη έβγαινε στο χορό για να δωρίσει στους παραβρισκόμενους στενούς συγγενείς και καλεσμένους τα δώρα της που ήταν συνήθως μαντήλια μεταξωτά, οι φημισμένες σε όλη την Ελλάδα «Μεσσήνες» ή «Καλαμάτες». 

2. ΣΥΡΤΟ: τα τραγούδια σε ρυθμό 2/4. Χορεύονταν με το ένα σταύρωμα εμπρός και το άλλο πίσω στο τελείωμα της μουσικής φράσης ή σπανιότερα και με τα δύο σταυρώματα πίσω. 

3. ΤΣΑΚΙΣΤΟ ΣΥΡΤΟτα σε γρήγορη ρυθμική αγωγή συρτά χορεύονταν τσακιστά, δηλαδή με μικρά τσακίσματα, συγκαθίσματα.

4. ΤΣΑΜΙΚΟ: χορεύεται στην κλασσική μορφή του πελοποννησιακού τσάμικου με τα δέκα βήματα (έξι μπροστά και τέσσερα πίσω). Παλαιότερα χορευόταν και με δώδεκα βήματα (οκτώ μπροστά και τέσσερα πίσω) από κατοίκους προερχόμενους από χωριά της Κεντρικής Αρκαδίας. Από τα πιο αγαπημένα τραγούδια ήταν η «Παπαλάμπραινα», ιστορικό τραγούδι που αναφέρεται στο πάτημα από κλέφτες του σπιτιού του παπα-Λάμπρου Ζέρβα στο χωριό Ρωμύρι Πυλίας, γεγονός που έγινε στα μεταεπαναστατικά χρόνια όταν η ληστοκρατία είχε βρει πρόσφορο έδαφος σε αρκετές περιοχές του τότε Ελληνικού κράτους. Άλλο τραγούδι ήταν το «Στης Αρκαδιάς τον πλάτανο», ιστορικό τραγούδι που αναφέρεται στην ιστορία της Ελένης Χαμέρη από την Αρκαδιά , την σημερινή Κυπαρισσία. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, ο πασάς της Αρκαδιάς αγάπησε την Ελένη, αλλά αυτή δεν ανταποκρίθηκε στον έρωτά του κι αυτός την θανάτωσε με φρικτά βασανιστήρια στα μπουντρούμια του κάστρου. Άλλα διαδεδομένα τραγούδια ήταν: η «Διαμάντω», ο «Γιουσούφ Αράπης», ο «Κώστας», τα «Διάσελα» και ο «Μαντάς ή Βλαχοθανάσω».

5. ΔΙΠΛΟ: συρτός που οι μουσικές φράσεις του τραγουδιού που τον συνόδευε ολοκληρωνόταν με διπλά σταυρώματα στο τελείωμά τους είτε και τα τέσσερα σταυρώματα μπροστά είτε και τα τέσσερα πίσω. (Περιοχή νότιας Μάνης και Πεταλιδίου). Από τα πιο γνωστά τραγούδια ήταν το «Πάνω σε τρίκορφο βουνό», «Απ’ την Πόλη κατεβαίνω» και η «Αργειτοπούλα». 

 

6. ΜΟΝΟΔΙΠΛΟΣ: συρτός που το τραγούδι που τον συνόδευε είχε άνισες μεταξύ τους μουσικές φράσεις. Η μία φράση χορευόταν σε Μονό (Καλαματιανό) και η άλλη σε Διπλό, (περιοχή νότιας Μάνης και Πεταλιδίου). Τραγούδια που χορεύονταν με αυτόν τον τρόπο ήταν το αποκριάτικο: «Μια παπαδιά στον αργαλειό», όπως και τα τραγούδια των κοινών διασκεδάσεων: «Σαν τούτη νύχτα κι άλλη μια», «Πολλές νυχτιές περπάτησα» και το «Εσείς πουλιά του κάμπου». 

7. Ο ΓΟΥΜΕΝΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ (ΑΡΓΟΣ ΠΑΣΧΑΛΙΑΤΙΚΟΣ)Χορευόταν στην Μεσσήνη από τους ντόπιους κατοίκους στους χορούς πριν από την Δεύτερη Ανάσταση (Αγάπη). Ήταν ο πρώτος χορός που άνοιγε τον κύκλο και χορεύονταν με πρώτους τους άνδρες και τις γυναίκες να ακολουθούν. Στους άνδρες προηγούνταν οι ιερείς, ακολουθούσαν οι κοινοτικοί άρχοντες και οι υπόλοιποι είτε κατά γειτονιές, είτε κατά ηλικία. Το πρώτο μέρος είναι αργό, ρυθμικό περπάτημα και το δεύτερο συρτό στα τρία. Τα χέρια είναι πιασμένα κάτω. Χορευόταν επίσης παραλλαγή του ίδιου χορού με παρεμφερείς στίχους από κατοίκους της Μεσσήνης προερχόμενους από το χωριό Γαρζενίκο της Αρκαδίας με το δεύτερο μέρος σε συρτό αντί σε συρτό στα τρία. 

8. ΣΗΜΕΡΑ ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ: πασχαλινό συρτό τραγούδι που χορευόταν σε όλη σχεδόν την Μεσσηνία. Στην περιοχή της Μεσσηνιακής Μάνης και σε ορισμένα χωριά της κεντρικής Μεσσηνίας ήταν το πρώτο τραγούδι των πασχαλιάτικων χορών μετά την Δεύτερη Ανάσταση (Αγάπη ή Αποκερασιά) και την τελετή του «αλληλοσυχωρέματος» που ακολουθούσε. Οι χορευτές βρίσκονται σε δύο ομόκεντρους κύκλους, εσωτερικά οι γυναίκες και εξωτερικά οι άνδρες πιασμένοι κατά σειρά ηλικίας. Στην κεφαλή των δύο ημιχορίων πιάνονταν είτε ο ιερέας, είτε ένας σεβάσμιος γέροντας που απολάμβανε τον σεβασμό όλης της κοινότητας. Ο επικεφαλής του χορού κρατούσε ένα μεγάλο μαντήλι από το κέντρο του ενώ τις δύο άκρες του κρατούσαν οι πρώτοι των ημιχορίων, έτσι ώστε η κοινότητα όλη να αποτελεί μια ισότιμη ομάδα. Τον χορό αυτό (όπως και τον προηγούμενο), τον χόρευαν όλοι οι παρευρισκόμενοι στην τελετή του «αλληλοσυχωρέματος», εκτός αν είχαν πρόσφατο πένθος. Σε ορισμένα χωριά δεν χόρευαν σε διπλό κύκλο αλλά προηγούνταν οι άνδρες και ακολουθούσαν οι γυναίκες, πιασμένοι συνήθως κατά σειρά ηλικίας. 

9. Ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΙ Ο ΔΡΑΚΟΣ (ΔΙΠΛΟ: ΣΒΑΡΝΙΣΤΟ ΚΑΙ ΣΟΥΡΤΟ)διπλός σε βηματισμό χορός (πιθανότατα Πασχαλιάτικος), με καταγωγή από το Αρκουδόρεμα της Αρκαδίας. Τα χέρια είναι πιασμένα αγκαζέ και το πρώτο μέρος χορεύεται με πλαγιαστά, σχεδόν σβαρνιστά βήματα ενώ το δεύτερο σε συρτό στα τρία. Το τραγούδι ανήκει στον κύκλο των Παραλογών. Άλλο τραγούδι που χορευόταν με τον ίδιο βηματισμό ήταν: «Ο κυρ-βοριάς παράγγειλε»

10. ΤΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΤΗΣ ΒΡΥΣΗΣ Τ’ ΑΓΙΑΝΝΙΟΥ (ΚΟΝΤΟΠΑΤΗΤΟ)παραλλαγή του συρτού από την Μεσσήνη. Χορευόταν από τους γηγενείς κατοίκους με αγκαζέ πιάσιμο στους πασχαλινούς χορούς, με μικρά βήματα, σχεδόν σημειωτόν (κοντοπατητά), ίσως λόγω του ότι στο κορύφωμα των χορών που γίνονταν μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα περίπου στο λάι (αλώνι) του Αγιάννη, ο περιορισμένος χώρος δεν επαρκούσε για την πλήρη ανάπτυξη του κύκλου.

11. ΧΙΛΙΑ ‘ΚΑΤΟ ΑΡΧΟΝΤΟΠΟΥΛΑ (ΔΙΠΛΟ: ΣΤΑ ΤΡΙΑ – ΚΟΝΤΟΠΑΤΗΤΟ)διπλός σε βηματισμό πασχαλινός χορός από τους ντόπιους κατοίκους της Μεσσήνης. Το τραγούδι είναι του κύκλου των Παραλογών και μάλιστα της τελευταίας βυζαντινής περιόδου εφόσον αναφέρεται σε «’ξήντα Σταυροφόρους». Η περιοχή της Μεσσηνίας από το 1206 έως το 1410 περίπου ήταν υπό Φράγκικη κυριαρχία. Πρώτοι Φράγκοι ηγεμόνες ήταν οι Γάλλοι Βιλλαρδουϊνοι που έδρευαν στην Καλαμάτα και στη «χώρα του Νησίου» είχαν μετατρέψει σε εξοχική κατοικία – κάστρο τον πύργο των παλαιών βυζαντινών Μελλισινών αρχόντων (Μελισσόπυργο), γεγονός που καταγράφεται και στο «Βιβλίο της Κουγιέστας».

12. ΤΗΣ ΜΑΝΑΣ Π’ ΑΓΑΠΗΣΕ ΤΟ ΓΙΟ – Ν’ ΕΣΕΙΣ ΠΟΥΛΙΑ ΤΟΥ ΜΑΗ (ΣΥΡΤΟ ΠΑΛΛΑΪΚΟ: Τ’ ΑΜΠΡΟΣ ΚΑΙ ΠΙΣΩ)παλαιό συρτό με εννέα βήματα μπροστά και εννέα πίσω που χορευόταν από κατοίκους της Μεσσήνης καταγόμενους από τον οικισμό Ζαγκλακά της περιφέρειας Ίσσαρη Αρκαδίας. Τα τραγούδια που συνοδεύουν αυτό το χορό είναι του ανοιξιάτικου κύκλου (του Πάσχα ή της Πρωτομαγιάς) και ο βηματισμός ολοκληρώνεται σε κάθε μουσική φράση του τραγουδιού. Σύμφωνα με μια πληροφορία, χορεύονταν μόνο από γυναίκες. Το πρώτο τραγούδι ανήκε στον εθιμικό κύκλο του Πάσχα όπου τραγούδια σαν αυτό είχαν την ανάλογη θέση, εφόσον μέσα από το πασχαλινό χοροστάσι και τα τραγούδια «διδάσκονταν» η τοπική και εθνική ιστορία, αλλά κυρίως η ηθική τάξη και οι κανόνες που κρατούσαν την συνοχή και επέτρεπαν την συνέχιση της ύπαρξης της κοινότητας. Το δεύτερο αποτελεί τοπική παραλλαγή του πανελληνίως γνωστού τραγουδιού της ξενιτιάς. 

13. ΤΟ ΧΤΙΣΙΜΟ ΤΗΣ ΑΓΙΑ ΣΟΦΙΑΣ - ΓΙΑΝΝΑΚΗ ΚΑΤΣΕ ΦΡΟΝΙΜΑ (ΣΥΡΤΟ ΣΤΑ ΤΡΙΑ)υπήρχαν παλαιότερα πολλά τραγούδια που χορεύονταν σε συρτό στα τρία, κυρίως του Πασχαλιάτικου κύκλου, τόσο των ντόπιων κατοίκων της Μεσσηνίας , αλλά και αυτών που προέρχονται από πολλές περιοχές της Αρκαδίας. Όλα τα συρτά στα τρία χορεύονταν με το πρώτο σταύρωμα εμπρός και το δεύτερο στο πλάι.

14. Τ’ ΑΓΙΟ-ΘΟΔΩΡΟΥ ΤΟ ΒΟΥΝΟ (ΣΥΡΤΟ ΣΤΑ ΤΡΙΑ ΣΤΑΥΡΩΤΟ)άλλη μια παραλλαγή του   συρτού στα τρία καταγραμμένη στην Μεσσήνη από κατοίκους προερχόμενους από τον οικισμό Ζαγκλακά της περιφέρειας Ίσσαρη Αρκαδίας. 

15.  ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ – ΣΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΤΟΝ ΑΜΜΟ (ΣΤΑΥΡΩΤΟΣ ΖΩΝΑΡΙΑΤ’ΚΟΣ)παλαιός συρτός με πιάσιμο από τα ζωνάρια από την Μεσσήνη, Μικρομάνη και το Μαυρομάτι Παμίσου με δύο μέρη, το πρώτο σε συρτό στα τρία και το δεύτερο με μέσα – έξω βηματισμό. Χορεύονταν μόνο στους χορούς του Πάσχα, αλλά και τα τραγουδούσαν ως τραγούδια του τραπεζιού. Σύμφωνα με την παράδοση, το πρώτο τραγούδι αναφέρεται σε αρνησίθρησκο Έλληνα που πήρε το αξίωμα του μπέη και καταδυνάστευε τους κατοίκους της περιοχής μην κάνοντας διάκριση σε χριστιανούς και μουσουλμάνους. Τον σκότωσε ο αδερφός του Παναγιώτης (κατ’ άλλη πληροφορία Παναγιώτης ονομαζόταν ο μπέης), μετά από απόφαση της οικογένειας και με την συνεργασία της γυναίκας του για να ξεπλύνουν την ντροπή που επέφερε πάνω τους αυτό το γεγονός. Το δεύτερο αποτελεί τοπική παραλλαγή του γνωστού σε όλη την Ελλάδα τραγουδιού του ήρωα Γιαννάκη που τον σκότωσαν οι Τούρκοι. Εδώ πρέπει να αναφερθεί, ότι κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας στην Μεσσήνη (τότε Νησί), δεν υπήρχαν εγκατεστημένοι Τούρκοι, λόγω ότι το τότε πόλισμα ήταν παντελώς ανοχύρωτο. Η τουρκική φρουρά είχε οχυρωθεί στο κάστρο της Ανδρούσας και στο Νησί υπήρχε μόνο ο τοπικός αγάς με 2-3 φρουρούς. Έτσι οι ντόπιοι κάτοικοι στα μεγάλα γλέντια του Πάσχα κυρίως είχαν μια σχετική ελευθερία ως προς τα θέματα των τραγουδιών τους που μιλούσαν για τις περασμένες δόξες του Βυζαντίου αλλά και εξυμνούσαν τοπικούς ή και εθνικούς αγωνιστές όπως ο Γιαννάκης του παραπάνω τραγουδιού.

16. ΑΠΟΨΕ ΠΙΝΕΙ ΑΦΕΝΤΗΣ ΜΟΥ – ΑΠ’ ΤΗ ΧΩΡΑ ΚΑΤΕΒΑΙΝΩ (ΑΝΑΣΗΚΩΤΟΣ)χορός στα τρία με πιάσιμο από τους ώμους στο πρώτο του μέρος περπατητό και στο δεύτερο πηδηχτό. Προέρχεται κυρίως από την περιοχή της Τσακωνιάς και χορεύτηκε στην κάτω Μεσσηνία από Τσάκωνες που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή μετά την καταστροφή που προκάλεσαν οι ορδές του Ιμπραήμ στα χωριά της καταγωγής τους στην προέλασή τους προς το κέντρο του Μοριά και στην προσπάθεια κατάπνιξης της επανάστασης. Ο χορός ονομαζόταν «ανασηκωτός» επειδή τα πόδια στα σταυρώματα δεν ακουμπούν στο έδαφος αλλά βρίσκονται σε άρση, ανασηκώνονται ή και «ανασκουμπωτός» κατά άλλη εκδοχή γιατί για να τον χορέψουν οι γυναίκες ανασκούμπωναν τα μακριά τους φουστάνια.

17. ΔΙΠΛΟ ΧΟΡΟ ΧΟΡΕΥΟΥΜΕ (ΔΙΠΛΟΣ ΣΤΑΥΡΩΤΟΣ)χορεύονταν στην περιοχή της Πυλίας,   (οικισμό Άγιου Κωνσταντίνου Ξεριά, βλάχικα σπίτια Μίσκα, Καμπάσι, Μηνάγια, Καντιλισκέρι κ.α.) οι κάτοικοι των οποίων προέρχονται από ομάδες «ανεβοκατεβατών» της περιοχής του Σινάνου (Μεγαλόπολης) και την περιοχή Φαλάνθου (Λυκόχια, Ράδου, Βάγκου, Χρυσοβίτσι, Αρκουδόρεμα κ.α.) δηλαδή ημινομάδες κτηνοτρόφους που μέχρι το 1960 περίπου, ανεβοκατέβαιναν από την Μεσσηνία στην Αρκαδία. Οι χορευτές πιάνονταν σε δύο σειρές και η πίσω σειρά έφερνε τα χέρια της πάνω από την μπροστινή ώστε να αποτελέσουν μία κοινή ομάδα. Ο βηματισμός είναι του συρτού στα τρία και σε κάθε ένα ολοκληρωμένο στίχο του τραγουδιού η ομάδα που βρισκόταν απ’ έξω στον κύκλο σήκωνε τα χέρια της και ή ομάδα χωριζόταν σε δύο ημιχόρια και ο κύκλος εναλλάξ άνοιγε και έκλεινε. Άλλα τραγούδια που χορεύονταν μ’ αυτόν τον τρόπο ήταν τα: «Σηκώθηκα μια χαραυγή», «Μια κόρη ν’ αρματώθηκε», «Μάνα με δώδεκα παιδιά» κ.α.

18. ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΑ (ΣΥΡΤΟ ΣΤΑ ΤΡΙΑ – ΤΣΑΜΙΚΟ)διπλός σε ρυθμό χορός από την περιφέρεια Σαμπάζικα Μεσσηνίας και Μπαρμπίτσα Αρκαδίας. Το τραγούδι αναφέρετε στον πρωτοκλέφτη του Μοριά, Ζαχαριά Μπαρμπιτσιώτη και στην διαμάχη του με την οικογένεια του παλαιού κλέφτη της περιοχής του Ταϋγέτου Νικολάου Παλαιού και των δυο γιων του Παναγιώτη (Λύκου) και Αντώνη που ήταν γνωστοί ως Νικολόπουλα. Ο Ζαχαριάς που κυνηγούσε τις όμορφες γυναίκες έκλεψε την κόρη του Παλαιού την οποία και παντρεύτηκε. Αυτό το γεγονός το κατέγραψε η λαϊκή μούσα μέσα απ’ αυτό το τραγούδι. 

19. ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ ΤΗΣ ΩΡΙΑΣ (ΣΥΡΤΟ ΣΤΑ ΤΡΙΑ – ΣΥΡΤΟ)διπλός σε χορευτικό βηματισμό χορός πάλι από τα Σαμπαζοχώρια. Τοπική παραλλαγή του τραγουδιού και του χορού που αναφέρετε στο πάρσιμο του θρυλικού «κάστρου της Ωριάς», που η τοπική παράδοση το ταυτίζει με το ιστορικό κάστρο του Γαρδικιού και το οποίο βρίσκεται σε απρόσιτο ορεινό σημείο, κοντά στα σημερινά σύνορα Αρκαδίας – Μεσσηνίας. Η άλωση του κάστρου του Γαρδικιού και η ανηλεής σφαγή των κατοίκων του από τους Τούρκους έγινε στις αρχές του 17ου αιώνα (1610 περίπου). Το ίδιο τραγούδι χορευόταν από κατοίκους προερχόμενους από την περιοχή των αρκαδικών χωριών Καμάρα, Τουρκολέκα, Δυράχι, Νιοχώρι και Άκοβος (πρόκειται πάλι για Σαμπαζοχώρια), εγκατεστημένους σε χωριά και οικισμούς κοντά στην Καλαμάτα (Κατσίκοβο, Λέικα, Ακοβίτικα) σε λίγο πιο γρήγορο ρυθμό, κατά μια εκδοχή με πιάσιμο από τους ώμους, με επιτόπου βήματα είτε μέσα-έξω, είτε αριστερά-δεξιά στο συρτό του μέρος και το δεύτερο μέρος σε τσακιστό συρτό και κατά δεύτερη εκδοχή με πιάσιμο σταυρωτό αλλά με τον ίδιο παραπάνω βηματισμό και τον ονόμαζαν «σταυρωτό».

20. ΧΟΡΤΑΡΑΚΙΑ – ΤΑΓΚΑΛΗΣ (ΣΥΡΤΟ – ΤΣΑΜΙΚΟ)διπλοί σε ρυθμό χοροί που χορεύονταν σε αρκετές περιοχές της Μεσσηνίας τόσο από τους ντόπιους όσο και από τους Άρκαδες (κυρίως από τα χωριά Χρυσοβίτσι, Αρκουδόρεμα, Ράδου, Βάγκου και Ρούτσι) εποίκους. Υπάρχουν και μικροπαραλλαγές των τραγουδιών στους στίχους (του πρώτου υπάρχει αποκριάτικη από την Νέδουσα Αλαγονίας και της αγάπης από την Μεσσήνη και τον Άρι και του δεύτερου δυο παραλλαγές από την περιοχή της Κυπαρισσίας και τα Σουλιμοχώρια). 

21. : τ 

 

Πηγή: http://messiniaka.blogspot.gr/